3 bölümlük dizi · 3. bölüm
Kanun metnini okumak — 1 · Kanun metnini okumak · 2 · Gerekçe ve hazırlık çalışmaları · 3 · İçtihadın metne yaptığı
Hukuk okumaları · 10 Ağustos 2026 · 1 dakika
İçtihadın metne yaptığı
Metindeki 1 işaretlerine tıklayarak kenar notlarını görebilirsiniz.
Bir kanun maddesi yürürlüğe girdiği gün en açık hâlindedir. Sonrasında her karar, o metnin üzerine ince bir tabaka bırakır. Yirmi yıl sonra maddeyi okuduğunuzda, okuduğunuz şey artık metin değil, tabakalardır.
Bunu bir bozulma olarak anlatmıyorum. Kanun genel yazılır, olay tekildir; aradaki mesafeyi kapatan şey içtihattır. Ama bu mesafe kapanırken metnin kendisi görünmez hâle geliyor.1
Zincirin ilk halkası
İçtihat zincirlerini geriye doğru izlemeyi seviyorum. Bir kural olarak anlatılan şey, çoğu zaman kırk yıl önce çok özel bir olay için verilmiş tek bir karara dayanıyor.2
Aşağıdaki gibi bir künye, zincirin başlangıcını gösterir:
İlk derece mahkemesi kararının gerekçesi incelendiğinde, zincirin başlangıcını oluşturan kararın yalnızca somut olayın kendine özgü koşullarına ilişkin olduğu görülmektedir.Anılan kararda genel bir kural konulmamış, yalnızca o dosyaya özgü bir değerlendirme yapılmıştır. Sonraki kararlarda bu değerlendirmenin genel kural gibi aktarılması, metnin kapsamını genişletmiştir.Bu metin bir tasarım örneğidir; gerçek bir karara ait değildir.
O ilk kararın olayına bakıldığında, sonradan ondan çıkarılan genel kuralın olayla ne kadar ilgisiz olduğunu görmek şaşırtıcı olabiliyor. Karar dar bir soruya cevap vermiş; sonraki kararlar cevabı almış, soruyu bırakmış.
Alıntının alıntısı
Kararlarda bir başka alışkanlık daha var: bir önceki kararı alıntılamak, o kararın da kendisinden öncekini alıntılaması. Metin böylece kendi kendini üretiyor ve kimse dönüp kanun maddesine bakmıyor.
Bunun pratikte sonucu şu: bir dosyada kanun metnine dayanan bir itiraz, çoğu zaman “yerleşik içtihat” denilerek karşılanıyor. Oysa yerleşik olan şeyin ne olduğu, ne zaman yerleştiği ve metinle bağının ne olduğu ayrı bir soru.
Metne dönmek
Bir maddeyi tartışırken zaman zaman en radikal hamle, metni yeniden okumak oluyor. Kararları bir kenara koyup fıkrayı olduğu gibi okumak, çoğu zaman zincirin nerede koptuğunu gösteriyor.
Bu, kararları yok saymak değil. Metne dönmek, içtihadın metinden ne kadar uzaklaştığını ölçmenin tek yolu. Ölçmeden ne kadar uzaklaşıldığını da bilemiyoruz.
Dizinin başına dönmek isterseniz ilk bölümde metnin kendisini, ikinci bölümde gerekçeyi konuşmuştuk.
Notlar
1. Bu, içtihada karşı bir itiraz değil. İçtihat olmadan hiçbir kanun uygulanamaz. Mesele, içtihadın metnin yerine geçtiğinin fark edilmemesi.
2. Bir kararı okurken en çok merak ettiğim şey, o kararın hangi kararı örnek aldığı. Zinciri geriye doğru izlemek çoğu zaman ilk halkanın ne kadar dar bir olaya ait olduğunu gösteriyor.
Kaynaklar
Bu yazı, sitenin dizi düzenini denemek için hazırlanmış bir örnektir. İçindeki künye kurgudur.
Anılan kararlar
Örnek Mahkeme, Örnek Daire E. 2019/0000, K. 2020/0000, K.T. 04.11.2020 — örnek künye, gerçek karar değildir